شناخت خصوصیات خود و دیگران، ما را در مدیریت نمودن محل کار و زندگی یاری می دهند. همیشه در جامعه با انسان هایی برخورد می کنیم و اگر محیط خانواده را نیز بخشی از جامعه در نظر بگیریم، همسر و فرزندانمان اعضای این جامعه می باشند. بدون شناختن خصوصیات روانی، اجتماعی و شخصیتی آنها، توانای شناختن نیازهای آنها ممکن نخواهد بود. هر پدر و مادری بخصوص در این زمان که به عصر اطلاعات مشهور است، سعی دارد از خصوصیات فرزند خود در سنین مختلف با خبر شود تا بتواند به راحتی نیازهایش را رفع نماید.

متاسفانه بیشتر ما والدین فکر می کنیم اگر نیازهای مادی و تحصیلی فرزندانمان را بر طرف کنیم موفق خواهیم بود، در حالی که در سنین مختلف، نیازهای که فرزندمان بروز می کند که اگر بی اعتنا از کنارشان عبور کنیم، شاید لطمات جبران ناپذیری به او وارد شود. هر چند امروزه ارتباطات، آسایش و رشد توسعه در بعدهای مختلف جامعه را موجب شده است، ولی گاهی محیط هایی را فراهم آورده که اگر بدون مطالعه و تحقیق به آن وارد شویم، ممکن است باعث گمراهی و دور شدن از شان انسانیت شود.

بعضی کانال های ماهواره ای، سایت های اینترنتی، مجلات و ... بر اساس اهداف مشخصی ایجاد شده اند و اگر کنترل لازم در دسترسی به آنها در محیط خانواده انجام نگیرد، لطمه های فراوانی به روح و روان فرزندانمان وارد خواهد شد. از یک طرف مراحل مختلف سنی فرزندانمان و ورود او به مقاطع مختلف تحصیلی و از طرف دیگر انواع تهدیدهای موجود در جامعه اعم از دوستان ناباب، مواد مخدر، تصاویر مستهجن، سایت های غیر اخلاقی و غیره باعث می شوند که پدران و مادران بیش از قبل به روحیات و خلق و خوی فرزند خود در سنین مختلف بخصوص در سن نوجوانی و جوانی توجه کنند.

ده و یازده سالگی

خصوصیات شخصیتی:

در این سن شخصیت کودک به سطحی از وحدت و سازمان یافتگی می رسد که یاد آور مرحله پنج سالگی است. ولی در حالی که کودک پنج ساله در این سن نسبت به وضع خود بیشتر از محیط اطرافش توجه نشان می دهد، از سازگاری و رضایت خاطر بیشتری برخوردار است. بطوری که گاهی اوقات چنین به نظر می رسد که از نظر رشد شخصیتی به مرحله نهایی رسیده است. شخصیت وحدت یافته نوجوان ده یا یازده ساله بیشتر متوجه سازگار شدن با دنیای بزرگسالان است. نوجوان در این مرحله بدون اینکه عملی که در حال انجام آن است قطع کند، می تواند به تعامل با دیگران بپردازد.

خصوصیات اجتماعی:

سازمان شخصیتی و نگرشی نوجوان نسبت به محیط اطرافش در این دوره معمولا بی ثبات تر می شود و این بدین معنی است که نوجوان در این سن در برابر نفوذهای فرهنگی و اجتماعی تاثیر پذیری بیشتری دارد. نوجوان معمولا تا حد قابل ملاحظه ای از خود هوش اجتماعی نشان می دهد که باید بعنوان شالوده اصلی ایده های اساسی فرایند اجتماعی شدن و نسبت به قوانین اجتماعی متحول تر گرایش یافتن، مورد نظر قرار گیرد. گزل معتقد است در این سن پسران و دختران کاملا از یکدیگر متفاوت می باشند و نسبت به مسائلی از قبیل ازدواج و زندگی آینده خود علاقمندی زیادتری ابراز می نمایند.

دوازده سالگی:

خصوصیات شخصیتی:

از نظر گزل دوازده سالگی آستانه بلوغ می باشد. یعنی آمادگی برای جهش مثل گربه ای که می خواهد بر روی موشی بجهد، و شخصیت نوجوان در آستانه تحول اساسی قرار می گیرد. 

خصوصیات جسمی:

بطور کلی قدرت و توانای جسمی در این سن زیاد شده و عضلات قوی می گردند. در دختران قد سریعتر از پسران رشد می کند. صفات ثانویه جنسی شروع به ظاهر شدن می کنند، از نظر جنسی تمایلات نوجوان بیدار شده و کتاب های جنسی را مطالعه می کنند و شوخی های جنسی افزایش می یابید و بیشتر جنبه کسب اطلاعات دارد. رفتارهای مانند جویدن ناخن، تکان دادن سر و دست و پا، خنده های شدید، شکلک در آوردن و تیک های عضلات صورت زیاد دیده می شود.

خصوصیات روانی و رفتاری:

نوجوان در این سن بسیار شاد و پر جنب و جوش و بازیگوش است، معمولا زیاد می خوابد و رویاهای عجیب و غریب در خواب می بیند، به سر و وضع خود بیشتر می رسد و بعضی از آنها هر روز استحمام می کنند، تکالیف مدرسه را به خوبی انجام می دهد، و به معلم خود علاقمند می شود، سازش او با برادر و خواهر بهتر می شود، به ورزش تمایل زیادی پیدا می کند، حس کمک و اغماض و گذشت در او پیدا می شود بطوری که اغلب منافع خود را فدای کمک به دیگران می کند، یک نوع ابتکار و خود آگاهی پیدا می کند که پایه شکل گیری شخصیت او در آینده می شود. شهامت و شجاعت در او رشد می کند و کمتر به تزویر و اغفال دیگران می پردازد. او هیجانی و کنجکاو است، حس تقلید در او زیاد است و از لاقیدی بیرون می آید و صمیمی می شود، بخصوص نسبت به پدر و مادر. کنترل عواطف دارد یعنی اگر ناراحت شود کمتر به گریه متوسل می شود. حس حسادت در این سن بخصوص در دختران زیاد می شود. از زلزله و قحطی، جنگ و بلایای آسمانی وحشت دارد، اما اعتقادات مذهبی او افزایش می یابد. آمادگی زیادی برای درک مفاهیم اخلاقی ندارد و قضاوت او نسبتا سطحی است.

علائق و سرگرمی ها:

سرگرمی های او اغلب جمع آوری عکس های مشاهیر و کارهای دستی می باشد. فیلم های کمدی بیشتر از سایر فیلم ها مورد توجه نوجوان است.

خصوصیات اجتماعی:

با طرح سوالات و انتقادات به کسب اطلاعات و تجارب جدید می پردازد. از بی نظمی بچگانه خارج می شود و مخصوصا به طرف دوستان و دوستی های عمیق کشیده می شود. در مجموع هر دو جنس دختر و پسر مایلند کارهای اشخاص بزرگ را انجام دهند و خارج از منزل و مدرسه فعالیت نمایند. به کتاب خواندن و مدرسه علاقه بیشتری پیدا می کنند.

سیزده سالگی:

خصوصیات شخصیتی:

از نظر گزل سن در خود فرو رفتن و به تفکر پرداختن است. به اصطلاح روانشناسی آن را درون گرا می گویند و نوجوان از جهان بیرون به جهان درون باز می گردد.

خصوصیات جسمی:

قد و وزن بطور محسوس رو به افزایش می گذارد (قد در دختران و وزن در پسران). در این سن دختران به 95% رشد خود می رسند. خواب و خوراک نوجوان در این سن کاهش می یابد و به استحمام و نظافت خیلی علاقه نشان نمی دهد. برعکس، به ورزش خیلی علاقمند است. تمایلات جنسی آنها با صحبت کردن در امور جنسی افزایش می یابد. اغلب نوجوانان در این سن عاشق چهره های معروف سینما و قهرمانان سینما می شوند که البته موقتی و زودگذر است و می توان آن را اولین تظاهر جنسی دانست.

خصوصیات رفتاری و روانی:

اغلب نوجوانان در این سن تیک های عصبی دارند بطوری که اغلب سوالات را با شانه یا ابرو پاسخ می دهند. جمع آوری کلکسیون در این سن قدری کاهش می یابد و بیشتر به حل جدول و معما و بازی های کارتی می پردازند. عده ای هم کارهای فنی را ترجیح می دهند. به باشگاه رفتن علاقمند می شوند، کتاب خواندن را دوست دارند، پسران از فیلم های ورزشی و پر ماجرا استقبال زیاد می کنند و دختران فیلم های عاشقی را ترجیح می دهند. عکاسی مورد توجه آنها قرار می گیرد. در این سن پسرها بیشتر کارهای مکانیکی، ذوقی و مهارتی را دوست دارند و دختران خیاطی، نقاشی، نویسندگی و غیره را بر می گزینند و به کار کردن علاقه پیدا می کنند. این سن از لحاظ روانی به مراتب آرامتر از سن دوازده سالگی است، گاهی شاد و گاهی افسرده هستند، اما خیلی حساس اند.

در این دوره نوعی اضطراب دائم نسبت به عدم موفقیت در مدرسه و عدم کسب محبوبیت بین دوستان و اقوام دارد. به جای حسادت سعی می کند آنچه را که مورد حسادتش بوده است را بدست آورد. به عیوب خود حساس می شود و سعی در برطرف کردن آنها دارد. چون خیلی زود رنج و حساس است باید والدین از انتقاد کردن از او بپرهیزند. گاهی اوقات لجبازی می کند، قهر می کند، انتقاد می کند، زود تحت تاثیر گروه همسالان خود قرار می گیرد، کمتر از دوازده ساله ها دروغ می گوید و یا تقلب می کند.

خصوصیات اجتماعی:

قابل اعتماد تر و وظیفه شناس تر از دوازده سالگی می باشند، آنها هنوز زیاد اجتماعی نبوده و بیشتر گوشه نشینی و تفکر اختیار می کنند که نشانه درون آگاهی آنهاست و نباید زیاد نگران آنها شد. ممکن است ساعت ها در اتاق خود تنها به کتاب خواندن و یا تجزیه و تحلیل امور زندگی بپردازد. بطوری که گاهی احساس خستگی و چشم درد و یا سر درد می نمایند. دختران گروه های برای خود تشکیل می دهند و پسران کمتر از سنین دیگر برای خود دوست می گیرند.

سیزده سالگی بهترین سن تاثیر پذیری است و معلمان و مربیان باید از این موقعیت استفاده کنند زیرا به مدرسه خیلی علاقمند هستند و به کمک معلم احتیاج دارند، به پول زیاد بی علاقه نیستند و به اصول مذهبی نیز اهمیت می دهند. نوجوانان در این سن سعی می کنند از خانواده دوری کرده و به دوستان و گروه همسال متصل شوند.